Özet
Bu makalede Siirt yöresine ait türkü geleneği; Türkçe, Kürtçe ve Arapça eserler üzerinden ele alınmaktadır. TRT derlemeleri, albüm kayıtları ve yerel sanatçıların üretimleri ışığında, hem yazılı repertuvar hem de düğün ve gündelik hayat pratiklerinde yaşayan sözlü gelenek incelenmiştir. Çalışma, Siirt’in çok dilli yapısının türkülere nasıl yansıdığını, ağıt ve uzun hava geleneğinin bu coğrafyada hangi örneklerle temsil edildiğini ve güncel kayıtlar aracılığıyla bu mirasın nasıl canlı tutulduğunu tartışmaktadır.
Giriş
Türkiye’nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde yer alan Siirt, Kürtçe, Arapça ve Türkçe dillerinin bir arada kullanıldığı, çok katmanlı bir kültürel yapıya sahiptir. Bu çok dillilik; gündelik yaşamda, dini pratiklerde ve özellikle müzikte, zengin ve kendine özgü bir ifade alanı oluşturur. Botan Vadisi, aşiret yapılanmaları, göçler, ekonomik ve toplumsal dönüşümler, yörenin türkülerine doğrudan yansımaktadır.
Siirt türküleri üzerine yapılan derlemeler, daha çok TRT repertuvarı, çeşitli internet tabanlı türkü arşivleri ve yerel sanatçıların albümleri üzerinden takip edilebilmektedir. Örneğin “Türkülerle Türkiye – 56 Siirt” albümü, TRT’nin Türkiye genelindeki derleme çalışmalarının bir parçası olarak, yöreye ait çok sayıda türkü, oyun havası ve barı bir araya getirmektedir.
Bu makalenin amacı, Siirt yöresine ait türküleri; dil (Türkçe, Kürtçe, Arapça), tür (ağıt, uzun hava, oyun havası/halay) ve kaynak tipi (TRT derlemesi, albüm kaydı, sözlü gelenek) bağlamında özetleyerek, araştırmacılar ve uygulayıcılar için bütüncül bir çerçeve sunmaktır.
Siirt Yöresine Ait Türkü ve Eser Listesi (Türkçe – Kürtçe – Arapça)
A. Türkçe Türküler ve Oyun Havaları
Ak Koyunum Kuzuludur
Ararım Seni Hergün Güzel
Aşık Der Ahu Gözler
Bahçelerde Rezene
Bahçeleri Bağları
Bu Dünyayı Dar Etmişin Kendine
Çeşme Başı Su Başı
Dağ Başında Kuzuyum
Dağlar Dağladı Beni
Derelerin Soğuk Suyu
Dicle’ye Kurduk Çardak
Kahve Piştiği Yerde
Mercan Gözlü Dilberim
Minarede Ezan Var
Merdiven Üstündeyim
Küpün İçinde Pekmez
Ey Yarenler Ey Erenler
Unu Elekli Yarim
Yastığı Kuş Tüyünden
Siirt’in Fıstığı
Sepette Narım Var
Siirt’i Gören Bilir
Siirt Beyaz Bir Gelin
Oy Süsen / Oy Süsen Süsen
Sıra Sıra Siniler
Ela Kaşların
Oyun Havası
Ağır Bar
Bin Nazınan Bağlamışlar
Kemerini Takmış Beline
Mendilim Dolu Yemiş
Teri / Yeri Yeri Han Bağına
Teşiyi Eğir Dedin
Kızıldere
B. Arapça Eserler ve Düğün Havaları
Heyfi
Ayneyesu
Eysel Ruhu
Xelve
Arapça (Uzun Hava)
Ay Le Le Hınne
Nurane
Abartu Elveleye
Fi Eyne Araytuva
Ihtey Sabor Şe Rohki
C. Kürtçe Eserler ve Stranlar
Xalo (Siirtli Özkan)
İsko Dilo
Baykanê
Uzun Segavî (Goyi Aşireti Düğün Uzun Havası)
1. Siirt’in Türkçe Türkü Repertuvarı
1.1. TRT ve türkü sitelerinde yer alan eserler
Türkçe sözlü Siirt türküleri, hem TRT repertuvarında hem de çevrimiçi türkü arşivlerinde “Siirt Türküleri” başlığı altında sınıflandırılmaktadır. Örneğin çeşitli türkü arşivlerinde Ak Koyunum Kuzuludur, Ararım Seni Hergün Güzel, Aşık Der Ahu Gözler, Bahçelerde Rezene, Bahçeleri Bağları, Bu Dünyayı Dar Etmişin Kendine, Çeşme Başı Su Başı, Dağ Başında Kuzuyum, Dağlar Dağladı Beni, Derelerin Soğuk Suyu, Dicle’ye Kurduk Çardak gibi eserler Siirt yöresine ait türküler olarak listelenmektedir.
Benzer biçimde, notaya alınmış ve kaynak kişileri belirtilmiş bazı eserler, farklı derleme sitelerinde “Siirt” başlığı altında yer bulmaktadır. Bu sitelerde özellikle Ela Kaşların gibi türkülerin TRT repertuvar numaraları ve derleyen/notaya alan kişilerin isimleriyle verilmesi, Siirt türkülerinin kurumsal arşivlerdeki varlığını göstermesi bakımından önemlidir.
1.2. Siirt’i doğrudan konu edinen türküler
Bazı türküler, yalnızca melodik ve stilistik açıdan değil, sözlerinde Siirt’in adını geçirmeleriyle de yöreye sıkı sıkıya bağlıdır. Buna örnek olarak:
“Siirt’in Fıstığı” – Sözleri, “Siirt’in fıstığı / Ne güzeldir kızları” dizeleriyle başlar ve hem fıstık üretimine hem de yerel güzellik algısına göndermede bulunur.
“Sepette Narım Var” ve benzeri türkülerde ise, türkü sözleri içerisinde “Siirt” ismi doğrudan anılarak yöre kimliği vurgulanmaktadır.
Bu tür eserler, yalnızca melodik yapı bakımından değil, Siirt imgesinin inşası açısından da önem taşır; çünkü kentin tarım ürünleri (özellikle fıstık) ve kadın güzelliği, türkü sözlerinde sıkça yan yana gelir.
1.3. Oyun havaları, barlar ve halaylar
TRT’nin “Türkülerle Türkiye: Siirt (Vol. 56)” albümü, Oy Süsen, Sıra Sıra Siniler (Ramazan İlahisi), Yastığı Kuş Tüyünden, Ela Kaşların, Oyun Havası, Ağır Bar gibi eserleri bir araya getirir. Bu kayıtlar, Siirt’te düğün ve toplu eğlence kültüründe kullanılan hareketli oyun havalarını belgelemesi bakımından önemlidir. Özellikle Sıra Sıra Siniler, hem dini hem de sosyal bir içerik taşırken, Ağır Bar ve diğer oyun havaları, halay öncesi veya sonrasında icra edilen toplu dans müzikleri olarak karşımıza çıkar.
2. Siirt’te Ağıt ve Uzun Hava Geleneği
Siirt repertuvarındaki bazı türküler, biçim ve içerik bakımından ağıt niteliği taşımakta; bireysel acı, toplumsal olaylar veya gurbet temalarını işlemektedir.
“Bu Dünyayı Dar Etmişin Kendine” türküleri, adından da anlaşılacağı üzere, pişmanlık ve iç huzursuzluğu konu edinir; uzun hava formunda icra edildiğinde ağıtla yakın bir duygusal yoğunluk ortaya çıkar.
“Dağlar Dağladı Beni”, doğa imgesi üzerinden içsel acıyı anlatır ve serbest ritimli icra edildiğinde tipik bir ağıt havası kazanır.
“Yastığı Kuş Tüyünden” ise her ne kadar doğrudan bir ağıt olarak sınıflandırılmasa da melodi çizgisi ve yorum tavrıyla hüzünlü uzun hava geleneğine yaklaşır; TRT kayıtlarında da bu karakter net biçimde duyulmaktadır.
Ayrıca, “Kızıldere” gibi bazı eserler, tarihsel ve politik olaylarla bağlantılı ağıtlar olarak Siirt repertuvarında yer almaktadır. Bu tür türküler, yöre halkının kolektif hafızasında önemli bir yer tutar ve olayların duygusal izini kuşaktan kuşağa aktarma işlevi görür.
3. Arapça Türküler: “Siirt Geceleri” ve Düğün Repertuvarı
Siirt’in Arapça müzik geleneğini belgeleyen en somut örneklerden biri, Siirtli Kaptan tarafından seslendirilen “Siirt Geceleri (Arapça Türküler)” albümüdür. Albüm; Heyfi, Ayneyesu, Eysel Ruhu, Xelve ve Arapça (Uzun Hava) gibi eserlerden oluşur ve dijital müzik platformlarında “Arapça Türküler – Siirt Geceleri” başlığıyla yayımlanmıştır.
Bu albümdeki eserlerin önemli özellikleri şunlardır:
Dil: Siirt’e özgü Arapça lehçesi ile icra edilir.
Biçim: Hem uzun hava karakterli serbest ritimli bölümler hem de ritmik halay bölümleri içerir.
İşlev: Çoğu, düğünlerde ve özel günlerde söylenen geleneksel melodiler üzerine kuruludur; albüm formu, aslında sözlü geleneği kayıt altına alma çabasıdır.
Yerel kaset ve CD kültürü ile YouTube gibi platformlarda dolaşımda olan “Siirt Düğün Geceleri” başlıklı kayıtlar da, Arapça türkü ve halayların canlı kullanıldığı ortamlara dair önemli görsel-işitsel belgelerdir. Bu kayıtlar, zaman zaman Türkçe ve Kürtçe eserlerle iç içe geçmiş Arapça bölümleri de içermekte; böylece gerçek hayatta diller arası geçirgenliği ortaya koymaktadır.
4. Kürtçe Stran ve Halay Geleneği
Siirt’te Kürtçe müzik, çoğunlukla stran (uzun hava / şarkı) ve govend (halay) formunda karşımıza çıkar. Yazılı ve notalı derlemeler sınırlı olsa da, yerel sanatçılar ve düğün kayıtları bu geleneğin güncel taşıyıcılarıdır.
4.1. Yerel sanatçılar: Siirtli Özkan örneği
Kürtçe repertuvar bağlamında öne çıkan isimlerden biri Siirtli Özkan’dır. Özellikle “Xalo” adlı eseri, Botan Vadisi eteklerinde ve köylerde çekilmiş klibiyle, Siirt’in doğal ve kültürel dokusunu ön planda tutar. Yerel basında bu eser, “Siirt’in dağlarında yankılanan bir ağıt” olarak nitelendirilmekte; hem görsel hem işitsel olarak yöre kimliğini vurgulamaktadır.
Bunun yanında, Kürtçe halay karakterinde güncel kayıtlar dijital platformlarda yayımlanmakta ve düğünlerde yoğun olarak kullanılmaktadır. Bu eserler modern prodüksiyon teknikleriyle kaydedilse de melodik yapı, ritim duygusu ve dil kullanımı açısından geleneksel Siirt Kürtçe müziğinin devamı niteliğindedir.
4.2. Aşiret düğünleri ve sözlü repertuvar
Siirt’teki aşiret düğünleri, Kürtçe türkü ve halayların canlı olarak yaşadığı başlıca mekânlardır. Dijital ortamlarda “Siirt aşiret düğünü”, “Siirt halayı”, “Siirt Gökçebağ düğünleri” gibi başlıklarla paylaşılan videolarda, eserlerin çoğu belirli bir isim taşımadan stran veya govend olarak icra edilmektedir. Bu durum, repertuvarın hâlâ büyük ölçüde sözlü kültür içerisinde var olduğunu göstermektedir.
5. Çok Dilli Mirasın Birlikte Varoluşu
Siirt müzik geleneğinin en çarpıcı yanlarından biri, Türkçe, Kürtçe ve Arapça türküler ile ilahilerin aynı mekânda ve aynı etkinlikte peş peşe icra edilmesidir. Bir düğün ya da eğlence programında:
Önce Türkçe bir oyun havası veya halay (örneğin “Oy Süsen”),
Ardından Arapça bir uzun hava veya hareketli parça (örneğin “Heyfi”),
Sonrasında Kürtçe bir halay veya stran (örneğin “Xalo” tarzı eserler)
dinlemek son derece olağandır.
Bu birlikte varoluş hali, Siirt’in sosyokültürel mozaiğini müzik üzerinden görünür kılar. Aynı zamanda, ağıt teması da bu üç dilde ortak bir ifade alanı bulur: Türkçe uzun havalar, Arapça uzun havalar ve Kürtçe stran’lar, farklı dillerde ama benzer duygusal kodlarla dinleyiciye ulaşır.
Sonuç
Siirt yöresine ait türkü geleneği, çok dilli ve çok katmanlı bir müzikal miras sunmaktadır. TRT derlemeleri ve türkü sitelerinde listelenen Türkçe eserler; Siirt’e özgü melodik ve sözlü yapıyı, kurumsal arşivlere aktarırken, Arapça ve Kürtçe repertuvar büyük ölçüde yerel sanatçılar ve düğün kayıtları sayesinde yaşamaya devam etmektedir.
Bu çalışma, yazılı ve dijital kaynaklar üzerinden ulaşılabilen Türkçe, Kürtçe ve Arapça Siirt türkülerini genel hatlarıyla sınıflandırmış; özellikle ağıt ve uzun hava geleneğinin farklı dillerdeki yansımalarına işaret etmiştir. Ancak repertuvarın tamamını ortaya koymak için, gelecekte mutlaka: Siirt merkez ve ilçelerinde saha araştırmaları, yerel dengbej, âşık ve icracılarla sözlü tarih görüşmeleri, mevcut düğün ve etkinlik kayıtlarının sistemli biçimde arşivlenmesi ve çözümlenmesi gerekmektedir. Bu yönde yapılacak akademik ve sanatsal çalışmalar, Siirt’in çok dilli müzik mirasını daha görünür kılacak; aynı zamanda bu zenginliğin gelecek kuşaklara aktarılmasına önemli katkılar sağlayacaktır.
Kaynakça
TRT Dinle. “Türkülerle Türkiye 56 (Siirt)” [Çevrim içi albüm].
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://www.trtdinle.com/album/turkulerle-turkiye-56-siirt-14606787Apple Music. “Türkülerle Türkiye: Siirt (Vol. 56)” – Various Artists [Dijital albüm]. Ulus Müzik, 2003.
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://music.apple.com/us/album/t%C3%BCrk%C3%BClerle-t%C3%BCrkiye-siirt-vol-56/1834668046Spotify. “Türkülerle Türkiye, Vol. 56 (Siirt)” – Çeşitli Sanatçılar [Dijital albüm]. Ulus Müzik, 2003.
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://open.spotify.com/album/16lCH4T4YPMvwvCDBmKB16Amazon Music. “Türkülerle Türkiye: Siirt (Vol. 56)” – Various Artists [Dijital albüm]. Ulus Müzik, 2003.
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://music.amazon.co.uk/albums/B0CZ12RKL5Panda Müzik. “TÜRKÜLERLE TÜRKİYE (TÜRKİYE WITH FOLK SONGS) – 56 SİİRT (CD)” [Ürün bilgisi]. Ulus Müzik.
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://www.pandamuzik.com/urun/turkulerle-turkiye-turkiye-with-folk-songs-56-siirt-cdEsen Shop. “Türkülerle Türkiye - 56 / Siirt (CD)” [Albüm ürün sayfası]. Ulus Müzik.
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://www.esenshop.com/turkulerle-turkiye-56-siirt-12011Ulus Müzik (YouTube). “Siirt Türküleri – Türkülerle Türkiye” [Oynatma listesi / albüm parçaları].
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://www.youtube.com/playlist?list=PLyXfwPIk_acS4qfiE9_qcJVkl3u7u3TRvturku.sitesi.web.tr. “Siirt Türküleri” [Yöreye ait türkü indeksi].
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://turku.sitesi.web.tr/siirt/turku.sitesi.web.tr üzerindeki Siirt sayfaları (türkü sözleri):
“Bahçeleri Bağları – Siirt Türküleri”
https://turku.sitesi.web.tr/siirt/bahceleri-baglari.html“Bu Dünyayı Dar Etmişin Kendine – Siirt Türküleri”
https://turku.sitesi.web.tr/siirt/bu-dunyayi-dar-etmisin-kendine.html“Kızıldere – Siirt Türküleri”
https://turku.sitesi.web.tr/siirt/kizildere.html“Kahve Piştiği Yerde – Siirt Türküleri”
https://turku.sitesi.web.tr/siirt/kahve-pistigi-yerde.html“Unu Elekli Yarim – Siirt Türküleri”
https://turku.sitesi.web.tr/siirt/unu-elekli-yarim.html“Yastığı Kuş Tüyünden – Siirt Türküleri”
https://turku.sitesi.web.tr/siirt/yastigi-kus-tuyunden.html“Siirt’in Fıstığı – Siirt Türküleri”
https://turku.sitesi.web.tr/siirt/siirtin-fistigi.html“Siirt’i Gören Bilir – Siirt Türküleri”
https://turku.sitesi.web.tr/siirt/siirti-goren-bilir.html
Ahmet Çadırcı. “Siirt Türküleri” [Türkü listesi ve bilgiler].
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://turku.ahmetcadirci.com/siirt/Türkü Dostları. “Siirt Türküleri (26 Kayıt)” [Derleme listesi].
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://www.turkudostlari.net/sor.asp?b=2767Güzel Türküler. “Siirt Türküleri” kategori sayfası [Çeşitli Siirt türküleri ve sözleri].
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://www.guzelturkuler.com/category/siirt-turkuleri/Turkuler.com. “Yörelere Göre Türkülerimiz – Siirt” [TRT repertuvar bilgileri, nota ve kaynak kişiler].
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://www.turkuler.com/nota/tumyoreler.asp?yoresi=SiirtApple Music. “Siirt Geceleri (Arapça Türküler)” – Siirtli Kaptan [Dijital albüm]. Aras Müzik Yapım, 2019.
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://music.apple.com/us/album/siirt-geceleri-arap%C3%A7a-t%C3%BCrk%C3%BCler/1451090363Spotify. “Siirt Geceleri (Arapça Türküler)” – Siirtli Kaptan [Dijital albüm]. Aras Müzik Yapım, 2019.
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://open.spotify.com/album/1rrOmuAjF4rwfaTWliPVF1Amazon Music. “Siirt Geceleri (Arapça Türküler)” – Siirtli Kaptan [Dijital albüm]. Aras Müzik Yapım, 2019.
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://music.amazon.co.uk/albums/B07N8DK4NYYouTube. “Arapça (Uzun Hava) – Siirtli Kaptan, Siirt Geceleri (Arapça Türküler)” [Parça kaydı].
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://www.youtube.com/watch?v=sDqCGXJSpkcShazam. “Arapça (Uzun Hava) – Siirtli Kaptan” [Parça bilgisi].
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://www.shazam.com/song/1451091000/arap%C3%A7a-uzun-havaApple Music. “Siirt Düğün Geceleri, Vol. 2” – Cengiz Tan [Dijital albüm]. FA Müzik, 2016.
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://music.apple.com/us/album/siirt-d%C3%BC%C4%9F%C3%BCn-geceleri-vol-2/1140167277YouTube – Cengiz Tan & Lütfü Turşak, “Siirt Düğün Geceleri” serisinden örnek videolar (Arapça ve Kürtçe halay/ağıt formunda):
Cengiz Tan – “Siirt Düğün Geceleri Ay Le Le Hınne” (Official Lyric Video)
https://www.youtube.com/watch?v=cVYgz1zs_AACengiz Tan – “Siirt Düğün Geceleri – Nurane”
https://www.youtube.com/watch?v=ScYt7lz64r4Lütfü Turşak – “Siirt düğün geceleri – Arapça”
https://www.youtube.com/watch?v=5Urxm0ZcaN4
Apple Music. “Xalo – Single” – Siirtli Özkan [Dijital single]. SR Prodüksiyon, 2025.
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://music.apple.com/tr/album/xalo-single/1822567974MüzikBir. “Xalo – Siirtli Özkan / SR Prodüksiyon” [Eser künyesi].
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://muzikbir.org/Albumler/xalo/9685Shazam. “Xalo – Siirtli Özkan” [Parça bilgisi].
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://www.shazam.com/song/1822568149/xaloSiirt Haberci. “Siirtli Özkan’dan Yeni Kürtçe Klip: ‘Xalo’ Dinleyiciyle Buluştu!” [Haber yazısı]. Yayın tarihi: 2025.
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://www.siirthaberci.com/haber/siirtli_ozkandan_yeni_kurtce_klip_xalo_dinleyiciyle_bulustu-114425.htmlFacebook. “Siirtli Özkan – Xalo Şarkısı Botan Vadisi eteklerinde ve köylerimizde çekilmiş…” [Klip paylaşımı, Kültür Elçileri Derneği].
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://www.facebook.com/hikmet.demirel.921/posts/1914811762625868/Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu (Turing). “Siirt” [Tanıtım yazısı; üç dilli şehir, Botan Çayı, kültürel yapı vb.].
Erişim tarihi: 12.11.2025.
https://turing.tr/turing-haberleri/siirt/
